Na czym polega separacja małżonków?

przez | 7 kwietnia 2020

Separacja jest sposobem zakończenia małżeństwa, podobnie jak rozwód. Wbrew powszechnemu mniemaniu separacja ma prawdopodobnie więcej cech wspólnych z rozwodem niż różnic. W przeciwieństwie do rozwodu jest jednak odwracalna.

Separacja faktyczna

Wpierw trzeba jednak wspomnieć o separacji faktycznej. W odróżnieniu od separacji prawnej, która tak jak rozwód powoduje skutki w zakresie ustania małżeństwa, separacja faktyczna jest czymś innym – jest pewnym stanem faktycznym, kiedy małżonkowie, jeszcze będąc małżonkami, żyją osobno. Trzeba o tym wspomnieć, ponieważ pojęcia separacji prawnej i separacji faktycznej są ze sobą często mylone. W języku potocznym mówi się np. o małżonkach, że „oni żyją w separacji”. Zapewne w niemal 100 % przypadków osoba, która wypowiada te słowa myśli o separacji faktycznej.

Warto też dodać, że separacja faktyczna często poprzedza rozwód. W stanie separacji faktycznej ustają bowiem najczęściej wszelkie więzi między małżonkami – czyli więzi fizyczne, emocjonalne i ekonomiczne. W separacji faktycznej małżonkowie mieszkają osobno, bo nikt inaczej nie mówiłby w ogóle o „separacji”. Najczęściej też doszło już między nimi do rozpadu innych więzi, gdyż wyprowadzka jest często ostatecznym krokiem na drodze do zerwania relacji.

Dokonawszy rozróżnienia separacji prawnej od separacji faktycznej, możemy teraz przejść do wskazania, czym charakteryzuje się ta ostatnia, która jest orzekana przez sąd.

Istota separacji

Separacja została wprowadzona do polskiego systemu prawnego w 1999 roku. Jest to instytucja dla małżonków, którzy już nie żyją ze sobą, ale z jakichś względów nie chcą rozwodu. Mogą to być chociażby względy religijne.

Często przyczyną wyboru separacji bywają względy religijne

Ze względu na możliwość zniesienia separacji, której nie ma w trakcie rozwodu, podkreśla się też często, że separacja jest przeznaczona dla tych małżonków, którzy chcą uregulować swój status prawny (zwłaszcza majątkowy) w okresie życia w rozłączeniu na skutek rozpadu więzi, ale nie wykluczają możliwości powrotu do małżeństwa. W końcu separacja może być skutkiem ustaleń między małżonkami, którzy z takich czy innych powodów chcą w ten sposób zakończyć swoje małżeństwo.

Kiedy sąd może orzec separację?

Podobnie jak przy rozwodzie, żeby sąd orzekł separację, nie wystarczy pozew małżonka czy nawet wniosek obydwóch małżonków, lecz konieczne jest zbadanie przez sąd twierdzeń zawartych w pozwie lub wniosku i sprawdzenie, czy są spełnione określone przesłanki.

W przypadku separacji konieczne jest, żeby między małżonkami nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego (tak stanowi art. 611 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Rozkład musi więc dotyczyć sfery relacji emocjonalnych, ekonomicznych oraz fizycznych. Najczęściej zatem będzie też konieczne, aby małżonkowie nie mieszkali już ze sobą, choć w szczególnych przypadkach sąd może orzec separację, jeśli wspólne zamieszkiwanie wynika z określonych indywidualnych okoliczności, np. względów ekonomicznych. Niemniej w tym przypadku należy tę sytuację odpowiednio wyjaśnić.

Rozpad więzi małżeńskich jest podstawową przesłanką orzeczenia separacji

Inaczej niż przy rozwodzie, rozpad pożycia małżonków nie musi być trwały. Wynika to z tego, że separacja, przynajmniej w teorii, jest przewidziana dla przypadków, gdy rozpad pożycia nie zniszczył relacji małżeńskich na tyle, by nie można było w przyszłości wznowić małżeństwo.

Sąd jednak ma też możliwość nie uwzględnić żądania separacji w dwóch przypadkach:

  1. jeżeli w wyniku separacji miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków
  2. jeżeli orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Obie przesłanki negatywne dość rzadko występują w praktyce, niemniej warto zawsze przeanalizować sytuację, zwłaszcza, jeśli pomiędzy małżonkami występuje sytuacja sporna.

Co jeśli drugi małżonek żąda rozwodu?

Jeśli dojdzie do sytuacji, że jeden z małżonków żąda rozwodu, a drugi separacji, sąd musi zbadać, czy żądanie rozwodu jest uzasadnione. Jeśli tak, to sąd orzeknie rozwód. W przeciwnym przypadku, jeśli żądanie rozwodu nie znajduje uzasadnienia, sąd orzeknie separację.

Separacja z wniosku małżonka wyłącznie winnego

Warto jeszcze dodać, że inaczej niż w przypadku rozwodu, separacji może żądać także małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia i nie ma to generalnie wpływu na możliwość orzeczenia separacji. W przypadku żądania rozwodu natomiast w takiej sytuacji sąd mógłby uznać rozwód za niedopuszczalny (na mocy art. 56 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego)

Jakie są skutki separacji?

Jak już wspomniano, skutki separacji są bardzo podobne jak przy rozwodzie. Do tych podstawowych skutków można zaliczyć:

  • rozwiązanie małżeństwa,
  • brak dziedziczenia po małżonku (chyba, że wystąpi testament),
  • ustanie obowiązków związanych z małżeństwem, czyli np. obowiązku wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny, obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny (nie dotyczy potrzeb dzieci) itp. generalnie obowiązków zawartych w art. 23 -30 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
  • ustanie wspólności majątkowej (możliwość przeprowadzenia podziału majątku),
  • możliwość orzeczenia o obowiązku alimentacyjnym wobec małoletnich dzieci, a także w pewnych przypadkach wobec drugiego małżonka,
  • możliwość orzeczenia o kontaktach z dzieckiem, jeśli będzie to wymagane.

Wina w separacji

Podobnie jak w przypadku rozwodu, sąd przy separacji orzeka o winie rozkładu pożycia. Orzeczenie to może mieć wpływ na ustalenie obowiązku alimentacyjnego między małżonkami. Na zgodny wniosek małżonków sąd może jednak orzec o separacji, nie wdając się w rozważania, który z małżonków jest temu winien i jest to w zasadzie optymalne rozwiązanie. O ile w przypadku niektórych rozwodów małżonkowie bardzo mocno naciskają na orzeczenie o winie (na szczęście jest to mniejszość rozwodów), to w przypadku separacji, gdy tak naprawdę zakładamy, że związek małżeński może być wznowiony, domaganie się, żeby sąd wskazał winnego małżonka wydaje się rozwiązaniem, które może pogrzebać te nadzieje.

Czy w przypadku separacji występuje obowiązek wierności?

Wykładnia przepisów prawa nie daje wprost odpowiedzi, czy w separacji obowiązuje nakaz wierności wobec drugiej strony. Z jednej strony obowiązek wierności przewidziany jest w art. 23 Kodeksu, który zawarty jest w Dziale II – Obowiązki i prawa małżonków. Skoro przez separację ustaje małżeństwo, konsekwentnie trzeba by uznać, że nie obowiązuje też obowiązek wierności zawarty w tym przepisie. Często jednak podkreśla się w wypowiedziach prawników, że skoro separacja może prowadzić do wznowienia małżeństwa, to obowiązek wierności powinien być zachowany, gdyż związanie się z inną osobą najczęściej skutecznie niweczy szanse na ostateczne pojednania.

Niestety, brak jasności w tym względzie może być niebezpieczny dla małżonków pozostających w prawnej separacji. Nie można bowiem zapomnieć, że tacy małżonkowie mogą ostateczne wnieść o rozwód, a w tym postępowaniu sąd ponownie może badać, kto jest winny rozkładu pożycia i może – przynajmniej teoretycznie – uznać za winnego małżonka, który był niewierny w trakcie trwania separacji.

Różnice między rozwodem a separacją

Oprócz nieco innego trybu postępowania oraz przesłanek orzeczenia separacji, najważniejsze różnice wobec rozwodu to:

  • małżonek pozostający w separacji nie może zawszeć nowego małżeństwa,
  • nie można wrócić do poprzedniego małżeństwa,
  • separacja może zostać zniesiona, więc może nastąpić powrót do małżeństwa,
  • przy separacji nie ma ograniczenia płacenia alimentów tylko do 5 lat w przypadku niedostatku drugiego małżonka,
  • co do zasady brak jest obowiązku wzajemnej pomocy (o ile sąd w wyjątkowych przypadkach nie orzeknie inaczej).

Tryb orzeczenia separacji

Separacja tak naprawdę może być orzeczona przez sąd na dwa sposoby:

  • w wyniku pozwu jednego z małżonków,
  • na zgodny wniosek małżonków.

Jest to o tyle istotne, że różne są tutaj tryby postępowania. W przypadku separacji na zgodny wniosek małżonków sąd proceduje w ramach postępowania nieprocesowego. W tym przypadku mamy też pewien bonus, ponieważ opłata sądowa wynosi tylko 100 zł (w przeciwieństwie do 600 zł w pierwszej sytuacji). W obydwu przypadkach przy orzeczeniu separacji bez orzeczenia o winie sąd zwróci połowę opłaty.

Jeśli chodzi o właściwość sądu, to generalnie znajdą tu zastosowanie podobne reguły jak w przypadku właściwości przy orzekaniu o rozwodzie. Przykładowo w przypadku małżonków mieszkających w Poznaniu lub okolicach właściwy będzie co do zasady Sąd Okręgowy w Poznaniu. Dokładna właściwość sądu powinna być jednak każdorazowo określona przed wszczęciem postępowania.

W pozwie lub wniosku należy opisać żądanie oraz wszelkie okoliczności, które są istotne z punktu widzenia prowadzonego postępowania. W trakcie postępowania należy się liczyć w koniecznością wzięcia udziału w przesłuchaniu małżonków charakterze stron.

W przypadku, gdy pomiędzy stronami nie ma istotnych okoliczności spornych, można liczyć na dość szybkie zakończenie sprawy, szczególnie w przypadku zgodnego wniosku. Zależeć to będzie oczywiście od postawy małżonków oraz aktualnego obłożenia sądów sprawami. W przypadku zakończenia postępowania na jednym posiedzeniu jest to najczęściej kwestia kilku miesięcy od złożenia wniosku.

W przypadku problemów ze sformułowaniem wniosku lub pozwu, możliwy jest kontakt z naszą kancelarią.

Co wybrać – rozwód i separację?

Na koniec oczywiście pojawia się pytanie, co jest lepsze. Odpowiedź na to pytanie zależy od stosunków pomiędzy małżonkami, ich relacji oraz poglądów i przekonań np. dotyczących samej instytucji małżeństwa.

Można w tym miejscu tylko wskazać, że znaczna większość małżeństw w przypadku rozkładu pożycia wybiera rozwód. Z danych statystycznych wynika, że w 2018 r. sądu w Polsce orzekły 62.843 rozwody. W tym samym czasie orzeczono 1.254 separacje. Niemniej, choć rozwody są bardziej preferowane przez małżonków, zawsze należy pomyśleć, czy to nie właśnie separacja będzie w naszej sytuacji może lepszym rozwiązaniem.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *